Oprichting van een staat

In 1949 wordt de ‘Demokratische Deutsche Republik’, de DDR opgericht. De grenzen blijken echter als het gevolg van de Tweede Wereld Oorlog problematisch. Berlijn, de hoofdstad van het bezette Duitsland ligt als enclave midden in de nieuwe staat. De Sovjet Unie en de geallieerden beschouwen het als de trofee na de lange oorlog en verdelen de stad onderling. De schrijnende economische situatie en lage levensstandaarden in het oosten van Duitsland zorgen ervoor dat voor de oprichting van de DDR al 1,9 miljoen mensen naar het westen van het land zijn vertrokken. De leegloop vormt ook na de oprichting van de DDR een groot probleem voor de nieuwe communistische staat. In 1952 wordt daarom de ‘Innerdeutsche Grenze’ al afgesloten. Het ‘IJzeren Gordijn’ is een feit.

Verdwijnende grensovergangen

Ook in Berlijn, de hoofdstad van de DDR worden maatregelen getroffen om minder met West-Berlijn verbonden te zijn. Dat jaar worden ruim tweehonderd straten afgesloten waardoor ruim 75 procent van de grensovergangen komt te vervallen. Infrastructuur zoals telefoonlijnen wordt onderbroken en stroomleidingen gescheiden. Er ontstaat een compleet opgedeelde infrastructuur en het menselijk verkeer tussen de stadsdelen wordt zoveel mogelijk aan banden gelegd. De jarenlange spanning met hoogtepunten als de 1e en 2e Berlijn-crises komt in 1961 tot een absolute climax. Dat jaar vlucht er een recordaantal mensen uit de DDR naar West-Berlijn, de enige open grens op dat moment. In totaal vluchtten 56.000 mensen tussen de bouw van het IJzeren gordijn en 1961 via Berlijn naar het westen. De leiders van de DDR komen in Moskou tot het besluit de grenzen permanent te sluiten door middel van een ommuring. De muur moet de stroom vluchtelingen en daarmee de DDR stabiliseren.

Complete afsluiting

Om 01.00 uur op 1 augustus is het zover. Grenstroepen beginnen met de aanleg van een 160 kilometer lange prikkeldraad- en hekken-omheining om West-Berlijn. Om 06.00 uur, als de stad langzaam ontwaakt is de afsluiting vrijwel af. De dagen erna worden de eerste stukken prikkeldraad al vervangen door muurdelen. De wereld kijkt machteloos toe hoe een onbeschrijflijke menselijke tragedie zich ontvouwt. Ruim tweeduizend mensen worden uit huis geplaatst, omdat hun huis onderdeel gaat vormen van de grensstrook. Jarenlang wordt er gewerkt aan de muur om deze nog beter af te sluiten voor vluchtelingen. Grensstroken met twee- of drie rijen prikkeldraad, struikeldraad, pantserversperringen, wachthonden en uitkijktorens zijn geen uitzondering.

Grenzmauer 75

In 1975 doet de 3e generatie muurdelen zijn intrede; de ‘Grenzmauer 75’. De kenmerkende T- en L- profielen met ronde bovenkant zijn uitgebreid op stabiliteit en wering getest. De delen wegen ieder bijna drieduizend kilogram en zijn drie-en-een-halve meter hoog. De in totaal 45.000 segmenten beslaan ruim 58 kilometer van de 160 kilometer lange grens om West-Berlijn heen. Over de jaren heen eist de Berlijnse muur de levens van 136 mensen die proberen te vluchten. Pas op 3 april 1989 maakt de DDR na grote internationale kritiek een einde aan het schietbevel op vluchtelingen door de grensbewaking. Ook worden, om de scherpste kantjes eraf te halen, de reismogelijkheden om familie te bezoeken in het andere stadsdeel in 1986 al iets versoepeld om het probleem te sussen. Het aantal vluchtpogingen vermindert daardoor echter nog steeds niet. De economische situatie en de dagelijkse indoctrinatie door de autoriteiten drijven de DDR-bevolking tot wanhoop.

Gaten in het IJzeren Gordijn

In 1989 ontstaan, mede als gevolg van de ‘Glasnost’- en ‘Perestrojka’-politiek van Michail Gorbatschow de eerste gaten in het IJzeren Gordijn in Hongarije en Polen. Ook de Brezjnev-doktrine, die Rusland toestaat militair in te grijpen in de Sovjetstaten als het socialistische systeem in gevaar komt, wordt losgelaten. De stroom vluchtelingen vanuit Hongarije naar het westen is niet te stuiten. In Berlijn worden de ambassades van Polen en Hongarije bezet door DDR-burgers. Parallel daaraan ontwikkelt de oppositie in de DDR zich razendsnel. Al snel wordt de kreet ‘Wir wollen raus’ omgezet in ‘Wir bleiben hier’ om het land te reformeren.

Mauerfall

Toch blijft de stroom vluchtelingen naar Hongarije doorgaan en wordt de druk op de DDR-regering om dit op te lossen opgevoerd. Op 9 november verklaren de autoriteiten dat DDR-burgers vrij zijn zonder opgaaf van reden naar het buitenland te reizen. Diezelfde avond nog melden tienduizenden DDR-burgers zich bij de grenzen. Bij de Bornholmer brug is de stroom zo groot dat de slecht voorbereide grenswachten de grenzen uiteindelijk gewoon open zetten zonder paspoortcontroles uit te voeren. ‘Die Mauerfall’ is een feit en ‘Wannsinn’ werd het woord van het jaar 1989. De DDR bestond officieel van 7 oktober 1949 tot 3 oktober 1990. Toen werden de deelstaten op het grondgebied van de DDR opnieuw ingesteld en traden deze toe tot de Bondsrepubliek Duitsland, waarmee Duitsland herenigd werd. De val van de muur en de hereniging waren voor Duitsland en Europa mijlpalen voor de politieke vrede en vormen een verplichting voor de toekomst om de bouw van muren te bestrijden.