De Tocht 1987



Zeilen tegen de Koude Oorlog: De memorabele tocht naar Berlijn in 1987

In de zomer van 1987 namen ruim twintig Nederlandse traditionele zeilschepen deel aan het Berlijn

Reid and the ambassadors of the DDR West-Germany

Reid en de ambassadeurs of the DDR West-Germany

se stadsfeest rondom het 750 jarig bestaan van de stad. Berlijn was in deze dagen de stad van de Muur, symbool van de Koude Oorlog. Oost-Berlijn functioneerde als hoofdstad van de communistische DDR. Als een eilandje in Oost-Duitsland lag het vrije West-Berlijn, geïsoleerd, ommuurd en zonder veel toekomstperspectief. Praktisch niem
and geloofde in 1987 in een spoedige val van de Muur.

Met de tocht van de Nederlandse schepen naar het stadsjubileum van Berlijn kwamen twee werelden samen, die slechts moeizaam op elkaar aansloten. De reis was op het hoogste politieke niveau mogelijk gemaakt: niet eerder waren er passagiersschepen door de DDR naar West-Berlijn gevaren, en zeker geen buitenlandse. De reis werd een memorabele expeditie, getekend door hoog gespannen verwachtingen, misverstanden, teleurstellingen en conflicten bij alle partijen: eenmaal in Duitsland drong de spanning van de Koude Oorlog zich onontkoombaar aan de schippers op. Uiteindelijk slaagde het avontuur en werden de Nederlanders door duizenden Berlijners ontvangen en toegejuicht. Toch hield de omstreden reis naar Berlijn de gemoederen in de Nederlandse zeilwereld nog lang bezig. En ook West-Berlijnse politici konden nog jaren later in geuren en kleuren vertellen over die ‘koppige Friezen’ die op het moment suprême het roer hadden omgegooid en koers namen richting Oost-Berlijn…

West-Berlijns Perspectief: Die Koppige Friezen

Het stadsfeest waar het allemaal om te doen was droeg alle sporen van de heftige 20ste eeuw. Berlijn, de vroegere hoofdstad van het Duitse Rijk, was in de Koude Oorlog uiteengevallen en werd sinds 1961 door een betonnen muur gespleten. Die hinderde de burgers van de DDR de vlucht naar het vrije Westen. De beide stadshelften bestreden elkaars legitimiteit met alle mogelijke middelen. Ook het jubileum van 1987 raakte hierbij betrokken: het werd uiteindelijk door Oost en West apart voorbereid en gevierd. Er waren twee feesten, met twee burgemeesters, twee historische verhalen met boeken en tentoonstellingen, talloze bouwprojecten en internationale gasten in beide delen: Ronald Reagan kwam naar West-Berlijn, Oost-Berlijn ontving Michail Gorbatsjow.

Naast de concurrentie tussen West- en Oost-Berlijn had het stadsfeest ook een ingewikkelde voorgeschiedenis. Want zijn eerste jubileum had Berlijn in 1937 gevierd. Toen was het de hoofdstad van het Derde Rijk, en vierde men het 700jarig bestaan onder wapperende hakenkruisvlaggen. De beelden van de grote historische parade van 1937 stonden velen vijftig jaar later nog voor ogen. Dat baarde de organisatie in 1987 zorgen, met name in West-Berlijn. Terwijl Oost-Berlijn zich van de parallellen weinig aantrok en opnieuw een historische optocht organiseerde (tien keer zo lang als die van de nazi’s), wilde West-Berlijn niet in die voetsporen treden. Het voorbereidingscomité vond een parade autoritair: de marcherende uniformen en kostuums zouden in de democratische wereld een verkeerde indruk kunnen maken. Maar een optocht hoorde er natuurlijk wel bij, bij zo’n stadsfeest.

Na lang denken bedacht West-Berlijn iets nieuws: Een optocht over het water. Dan hoefde er niet gemarcheerd te worden en kon de mensen toch vertier geboden worden. Bovendien zouden de westerse bondgenoten een culturele bijdrage kunnen leveren, om de openheid van de stad te benadrukken. Zo werden uit Engeland, Amerika, Italië en ook uit Nederland bootjes en scheepjes naar West-Berlijn uitgenodigd, om samen de verjaardag te vieren. Een “Wasserkorso” voor een waterrijke stad.sleep over rijn

Aan de andere kant van de Muur kreeg men snel lucht van dit initiatief. De hoofdstad van de DDR vond dat het eigen jubileum mooier, groter en beter moest worden dan het West-Berlijnse, en zette dus snel een eigen Wasserfest op poten, dat voor de duidelijkheid in hetzelfde weekend werd gepland. West-Berlijn vertrouwde erop dat het met de internationale allure van het eigen jubileum het oosten de loef zou afsteken. Zo kreeg het dubbele stadsjubileum ook twee waterfeesten, tegelijk, gescheiden en in concurrentie. Men vierde in 1987 om het hardst.

Nederlands perspectief: Zeilen als vredessymbool

De Nederlandse zeilwereld werd in 1985 door West-Berlijn benaderd, op de
eerste Sail in Amsterdam. Er kwam in de jaren daarop een vloot van 22 traditionele schepen bijeen, tjalken, aken en slepers, die in de zomer van 1987 naar Berlijn zou varen. De centrale figuur aan de Nederlandse zijde van het project was de toen 53 jarige Reid de Jong, de visionair, levenskunstenaar, nestor en grondlegger van zeilevenement als o.a. de Strontrace en Sail Amsterdam. Reid had goede connecties in binnen- en buitenland. Hij schermde met een persoonlijke ontmoeting met Honecker, was mediageniek, had een afkeer van politiek gedoe en een zwak voor de DDR. Maar hij vormde ook het aanspreekpunt voor de West-Berlijnse senaat. Met veel flair en charisma presenteerde hij het project in Nederland als een symbolische Vredesvaart door het gedeelde Duitsland. Wat hadden die eenvoudige Nederlandse schippers nu met de Muur te maken?

De tocht was om een aantal redenen spectaculair. Afgezien van het waagstuk om met bejaarde platbodems 700 kilometer af te leggen – grotendeels gesleept over de Rijn, de Elbe en vele sluizen en kanalen – moesten de schepen ook vele politieke hordes nemen. Om in Berlijn te komen moest je de zwaarbewaakte ‘innerdeutsche Grenze’ passeren, vervolgens een kleine 200 kilometer door de DDR en tenslotte West-Berlijn binnenvaren, dus door de eigenlijke Muur. Dat was voor passagiersschepen een primeur – tot dan toe had alleen vrachtverkeer de waterroute tussen West-Duitsland en West- Berlijn afgelegd. Voor deze primeur hadden de diplomatieke diensten in de maanden ervoor overuren gedraaid, en bij uitzondering van de DDR toestemming gekregen voor de passage. Ter vergelijking: De Tour de France kreeg die toestemming niet. Voor het stadsjubileum stond de proloog in 1987 in West-Berlijn gepland (gewonnen trouwens door Jelle Nijdam). Maar daarna moest het wielercircus met het vliegtuig naar West-Duitsland voor het vervolg. De Nederlandse schippers mochten wel door de DDR – tegen welke contraprestatie is tot op heden onduidelijk. De ambassadeurs van Oost- en West-Duitsland, die onderling natuurlijk een ingewikkelde relatie hadden, zwaaiden de vloot in Amsterdam gezamenlijk uit. Schipper Reid de Jong nam ze op de kade en voor de camera’s gebroederlijk en ietwat hardhandig in de arm – of in de houdgreep? – en gooide de trossen los.

Maar de tocht van de ca. 150 deelnemers verliep van begin af aan stroef. Niet alleen traden meteen de eerste grensbewakers van West-Duitsland onverwacht nors en dreigend op, met drugshonden en het lang latenwachten van de schepen bij sluizen en bruggen. Later bij de DDR ging het ondanks de intimiderende sfeer van prikkeldraad en geweren veel vlotter, men bleek beter op de hoogte te zijn. Maar bovendien werd onderweg al snel duidelijk dat de oorspronkelijke missie – bijdragen aan het feest in Oost- en West-Berlijn – niet mogelijk zou zijn. De waterfeesten bleken op dezelfde dag plaats te vinden, zaterdag 25 juli. Waar niemand verder precies bij had nagedacht – wat gaan we in dat gedeelde Berlijn eigenlijk doen, we zien het wel – werd nu een serieus probleem. De Nederlanders waren gegaan om in beide delen van de stad te zeilen, Reid had met dit idee de schippers geworven. Maar met Oost-Berlijn bestonden geen formele afspraken, want West-Berlijn had het konvooi ingekocht. Daar verwachte men de schepen bij het eigen Wasserkorso.

IMG_20140527_215449Dat de feesten tegelijk waren, en er dus gekozen moest worden werd gaandeweg pas
voor iedereen duidelijk. Het stond haaks op het neutraal-pacifistische uitgangspunt, om naar beide Berlijns te gaan. Nu werden de schippers uiteindelijk toch en extra hard met de dilemma’s van het grote conflict geconfronteerd: Gaan we naar Oost of West, of allebei en in welke volgorde? Terwijl Reid driftig onderhandelde met de autoriteiten werd hij door zijn medeschippers zwaar bekritiseerd vanwege de gebrekkige communicatie en de vele misverstanden. Voor de poorten van Berlijn steeg de spanning tot een kookpunt. Op een heftige schippersvergadering bij Potsdam besloot men om de vloot te splitsen. Lang niet iedereen was het daarmee
eens. De meeste schippers kozen intuïtief voor oost.

Climax van paniek en feest

De West-Berlijnse organisatie had al dagen van te voren het publiek opgewarmd voor de bijzondere aankomst van de eerste passagiersschepen door de DDR-corridor. Historische schepen nog wel, uit Nederland. Aan de Wannsee en bij de Glienicker Brücke (waar anders spionnen werden uitgewisseld) was een drijvend podiumpje opgebouwd voor een welkomstwoord en een persconferentie. De Nederlanders waren bijna twee weken onderweg geweest. Maar toen de schepen eindelijk en door allerlei vertragingen ook tamelijk laat in zicht kwamen, gebeurde er iets merkwaardigs.

Op het punt waar ze linksaf West-Berlijn zouden invaren, maakte een deel van de vloot zich los van het konvooi en zette koers naar rechts. Tot verbijstering van de West-Berlijnse officials sloegen deze schepen trefzeker de verkeerde weg in, het kanaal naar notabene Oost-Berlijn. Geschreeuw over de gedeelde Berlijnse wateren, daarna gevloek door de megafoons en paniekerig overleg met walkie talkies. Er volgden uren van wilde hectiek: schippers, die ter plekke aanlegden en opnieuw vergaderingen bijeenriepen; een bliksembezoek van de konvooileiders aan het verre Rote Rathaus in Oost-Berlijn, scheurend met de auto langs allemaal open hekjes door Checkpoint Charlie; West- Berlijnse bestuurders die intussen – in deze tijden zonder mobieltjes en internet – de vloot met een suggestief telegram op het verkeerde been zette en toch West-Berlijn inlokten; wilde taxiritten van uit Oost-Berlijn teruggekeerde schippers die vloekend en tierend op zoek moesten naar de door hun eigen bemanning weggevaren schepen.

Zo bereikte de opgekropte spanning op de dag van aankomst een climax. Uiteindelijk lagen de meeste schepen in West-Berlijn, hield een enkele schipper het vanwege het gedoe voor gezien, en voeren twee Nederlandse schepen in de DDR mee bij het waterfeest van de DDR-hoofdstad. “Vredesvaart mislukt”, kopten kranten in IMG_20140527_215349Nederland. West-Berlijnse media brachten het gerucht in omloop dat de DDR geprobeerd zou hebben om de Nederlandse schepen te kidnappen. En DDR- kranten berichten feestelijk over de Nederlandse schepen op het eigen feest. In de dagen na het jubileum voeren meer schippers door de Muur om – mosterd na de maaltijd – toch zeer hartelijk te worden ontvangen.

Reid zelf was de spanning bijna teveel geworden. Bij zijn oversteek naar Oost-Berlijn hing hij bovenin de mast. Hij ging uiteindelijk apart terug naar Nederland, niet met de vloot. In een Tv-interview verklaarde hij het oost-west-conflict desondanks voor opgelost. “Over een paar jaar is Berlijn hoofdstad van Europa”, had hij bij het vertrek profetisch verkondigd. Toch niet gek, zo’n twee jaar voor de val van de muur.
Krijn Thijs, april 2014 Duitsland Instituut Amsterdam k.thijs@uva.nl | 020-5255394

voor aanvullingen, correcties en commentaar neemt u contact op met Willem Plet (wkplet@gmail.com)en/of Krijn Thijs (k.thijs@uva.nl). Wij zijn ook nog steeds op zoek naar verslagen, foto’s, bewegend beeld; alles dat er in 1987 voor, tijdens en na de reis is gedocumenteerd!